श्रोणिप्लेटः श्रोणिस्वास्थ्ये अस्याः भूमिकां अवगन्तुम्
श्रोणितलः मानवशरीरस्य अत्यावश्यकः भागः अस्ति । मूत्राशयस्य, आन्तरिकस्य, गर्भाशयस्य च समर्थनस्य दायित्वं भवति, यौनकार्य्ये अपि महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । श्रोणिपटलः श्रोणि-डायफ्रामः इति अपि ज्ञायते, एषा स्नायुसंरचना अस्ति, या श्रोणितलस्य आधारं निर्माति । अस्मिन् लेखे वयं श्रोणि-प्लेट्, तस्य कार्यं, श्रोणि-स्वास्थ्ये कथं योगदानं करोति इति च चर्चां कुर्मः ।
श्रोणि प्लेट् इति किम् ?
श्रोणिपट्टिका श्रोणिमूले स्थिता मांसपेशीसंरचना अस्ति । इदं प्यूबोकोक्सीजियस (PC) मांसपेशी, लिवेटर एनी मांसपेशी, कोक्सीजियसस्नायुः च इत्यादीनां अनेकस्नायुभिः निर्मितम् अस्ति । एताः मांसपेशीः मिलित्वा श्रोणि-अङ्गानाम् समर्थनं कुर्वन्ति, संयम-यौन-कार्यं, प्रसव-कार्यं च योगदानं ददति ।
प्यूबोकोक्सीजियस (PC) मांसपेशी
पीसी-स्नायुः श्रोणितलस्य महत्त्वपूर्णेषु मांसपेशीषु अन्यतमः अस्ति । जघनस्थितः कोक्सीक्सपर्यन्तं प्रचलति, मूत्रप्रवाहस्य, यौनकार्यस्य च नियन्त्रणस्य उत्तरदायी भवति । अस्याः मांसपेशीयाः सुदृढीकरणेन मूत्रस्य असंयमः, यौनसन्तुष्टिः, श्रोणि-अङ्गस्य पतनं च सुदृढं कर्तुं शक्यते ।
द लिवेटर अनि मांसपेशी
लिवेटर अनि मांसपेशी एकः विस्तृतः मांसपेशी अस्ति यः श्रोणितलस्य बहुमतं निर्माति । जघनस्थितः पुच्छास्थिपर्यन्तं प्रचलति, मूत्राशयस्य, गर्भाशयस्य, गुदायाश्च समर्थनस्य उत्तरदायी भवति । अस्मिन् मांसपेशीयां दुर्बलतायाः कारणेन श्रोणि-अङ्गस्य पतनं, मूत्र-असंयमः च भवितुम् अर्हति ।
कोक्सीगेयस् मांसपेशी
कोक्सीजियसस्नायुः पुच्छास्थितः इस्कियल मेरुदण्डपर्यन्तं गच्छति लघुस्नायुः । श्रोणि-अङ्गानाम् समर्थनाय, संयमस्य च निर्वाहार्थं लिवेटर-अनि-स्नायुना सह मिलित्वा कार्यं करोति ।
श्रोणि प्लेट का कार्य
श्रोणिस्वास्थ्ये श्रोणिप्लेट् महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । श्रोणि-अङ्गानाम् समर्थनं करोति, संयमस्य निर्वाहं कर्तुं साहाय्यं करोति, यौनकार्यं च योगदानं करोति ।
श्रोणि अङ्ग समर्थन
श्रोणिपट्टिका मूत्राशयं, गर्भाशयं, गुदां च समर्थयति, येन तेषां सम्यक् स्थानं निर्वाहयितुं साहाय्यं भवति । श्रोणितलस्नायुषु दुर्बलतायाः कारणेन एतेषां अङ्गानाम् क्षयः भवति, येन मूत्रस्य असंयमः, श्रोणिअङ्गस्य पतनं च भवति ।
संयम
श्रोणितलस्य मांसपेशिकाः मिलित्वा मूत्रस्य, मलस्य च संयमस्य नियन्त्रणं कुर्वन्ति । विशेषतः पीसी-स्नायुः अस्मिन् क्रमे महत्त्वपूर्णां भूमिकां निर्वहति । श्रोणितलस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणेन संयमस्य उन्नतिः भवति, मूत्रस्य, मलस्य च असंयमस्य जोखिमः न्यूनीकर्तुं शक्यते ।
यौन कार्यम्
श्रोणितलस्नायुः अपि यौनक्रियायां भूमिकां निर्वहन्ति । एताः मांसपेशिकाः जननेन्द्रियक्षेत्रं प्रति रक्तप्रवाहं नियन्त्रयितुं साहाय्यं कुर्वन्ति, संभोगस्य च योगदानं ददति । श्रोणितलस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणेन यौनकार्यं सन्तुष्टिः च सुदृढा भवति ।
श्रोणितल विकार
श्रोणितलस्य विकारः तदा भवति यदा श्रोणितलस्नायुः दुर्बलाः अथवा क्षतिग्रस्ताः भवन्ति । अनेन मूत्रस्य असंयमः, मलस्य असंयमः, श्रोणि-अङ्गस्य पतनम्, यौन-विकारः च भवितुम् अर्हति ।
मूत्र असंयम
मूत्रस्य असंयमः इति मूत्रस्य अनैच्छिकहानिः । श्रोणितलस्नायुषु दुर्बलता, तंत्रिकाक्षतिः, अन्ये वा अन्तर्निहितचिकित्सास्थितिः वा भवितुम् अर्हति । श्रोणितलस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं बहुषु सन्दर्भेषु मूत्रस्य असंयमस्य सुधारं कर्तुं शक्नोति ।
मल असंयम
मल-असंयमः इति मलस्य अनैच्छिकहानिः । श्रोणितलस्नायुषु दुर्बलत्वेन वा आन्तरिककार्यं नियन्त्रयन्तः तंत्रिकानां क्षतिः वा भवितुम् अर्हति । श्रोणितलस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणं बहुषु सन्दर्भेषु मल-असंयमस्य सुधारणे सहायकं भवितुम् अर्हति ।
श्रोणितलस्य विकारस्य निवारणम्
श्रोणितलस्य विकारस्य निवारणाय श्रोणिस्वास्थ्यं च निर्वाहयितुं अनेकाः उपायाः सन्ति ।
श्रोणितल व्यायाम
श्रोणितलस्य व्यायामाः, ये केगेल्स् इति अपि ज्ञायन्ते, श्रोणितलस्य मांसपेशिनां सुदृढीकरणस्य प्रभावी उपायः अस्ति । केगेल्स् कर्तुं मूत्रस्य प्रवाहं निवारयितुं प्रयुक्तानां मांसपेशिनां संकोचनं कृत्वा आरामं कर्तुं पूर्वं कतिपयानि सेकेण्ड् यावत् धारयन्तु । एतत् व्यायामं दिवसं यावत् अनेकवारं पुनः कुर्वन्तु।
स्वस्थं वजनं निर्वाहयन्तु
अतिभारः वा मोटापेन वा श्रोणितलस्य मांसपेशिषु अतिरिक्तं दबावं जनयितुं शक्नोति, येन दुर्बलता, विकारः च भवति । संतुलित आहारस्य नियमितव्यायामस्य च माध्यमेन स्वस्थं वजनं निर्वाहयित्वा श्रोणितलस्य विकारं निवारयितुं साहाय्यं कर्तुं शक्यते ।
तनावः परिहरन्तु
मलत्यागस्य समये तनावः श्रोणितलस्य मांसपेशिषु दबावं जनयितुं शक्नोति, येन दुर्बलता, विकारः च भवति । तनावस्य परिहाराय तन्तुयुक्तं आहारं खादन्तु, प्रचुरं जलं पिबन्तु, गन्तुं आग्रहं अनुभवमात्रेण स्नानगृहस्य उपयोगं कुर्वन्तु ।
उत्तम मुद्रा का अभ्यास करें
श्रोणितलस्य मांसपेशिषु दबावं दत्त्वा दुर्बलमुद्रा श्रोणितलस्य विकारस्य योगदानं दातुं शक्नोति । सुमुद्रां स्थापयितुं स्कन्धान् पृष्ठतः कृत्वा पादौ भूमौ समतलं कृत्वा ऋजुं उपविशन्तु ।
निगमन
श्रोणिप्लेटः श्रोणितलस्य महत्त्वपूर्णः भागः अस्ति, यः मूत्राशयं, आन्तरिकं, गर्भाशयं च समर्थयति, यौनकार्यं च योगदानं ददाति । श्रोणितलस्य विकारस्य कारणेन मूत्रस्य मलस्य च असंयमः, श्रोणि अङ्गस्य पतनं, यौनविकारः च भवितुम् अर्हति । परन्तु श्रोणितलस्य व्यायामः, स्वस्थं वजनं निर्वाहयित्वा, तनावं परिहरन्, उत्तममुद्रायाः अभ्यासं च कृत्वा श्रोणितलस्य विकारः निवारयितुं शक्यते
प्रश्नोत्तरी
श्रोणितलस्य विकारस्य लक्षणं कानि सन्ति ? श्रोणितलस्य विकारस्य लक्षणं मूत्रस्य मलस्य च असंयमः, श्रोणिवेदना, यौनविकारः च भवितुम् अर्हन्ति ।
किं पुरुषेषु श्रोणितलस्य विकारः भवितुम् अर्हति ? आम्, पुरुषेषु श्रोणितलस्य विकारः भवितुम् अर्हति ।
श्रोणितलस्य विकारः निवारयितुं शक्यते वा ? श्रोणितलस्य विकारस्य प्रबन्धनं प्रायः श्रोणितलव्यायामैः अन्यैः जीवनशैलीपरिवर्तनेन च सुधारः कर्तुं शक्यते, परन्तु पूर्णचिकित्सा सर्वदा सम्भवः न भवति
कथं ज्ञास्यामि यत् अहं केगेल्स् सम्यक् करोमि वा? केगेल्स् सम्यक् कुर्वन्ति इति सुनिश्चित्य मूत्रस्य प्रवाहं मध्यप्रवाहं स्थगयितुं प्रयतध्वम्। यदि भवन्तः एतत् कर्तुं समर्थाः सन्ति तर्हि भवन्तः सम्यक् मांसपेशिनां उपयोगं कुर्वन्ति ।
श्रोणितलस्य विकारस्य कृते कदा चिकित्सां गन्तव्यम् ? यदि भवान् श्रोणितलस्य विकारस्य लक्षणं अनुभवति, यथा मूत्रस्य वा मलस्य वा असंयमः, श्रोणिवेदना, यौनविकारः वा, तर्हि स्वस्य स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा सह वार्तालापः महत्त्वपूर्णः अस्ति ते भवतः लक्षणानाम् कारणस्य निदानं कर्तुं साहाय्यं कर्तुं शक्नुवन्ति, समुचितचिकित्सायोजनां च अनुशंसितुं शक्नुवन्ति ।
