श्रोणि खण्ड बाह्यस्थिरीकारकः - प्रकार बी

भङ्गनिश्चयस्य मूललक्ष्यं भग्नस्य अस्थिस्य स्थिरीकरणं, आहतस्य अस्थिस्य शीघ्रं चिकित्सां कर्तुं, आहतस्य अन्तस्य प्रारम्भिकगतिशीलतां पूर्णकार्यं च प्रत्यागन्तुं च भवति

बाह्यनिर्धारणं गम्भीररूपेण भग्नानाम् अस्थिनां चिकित्सायां सहायकं भवति । अस्मिन् प्रकारे अस्थिरोगचिकित्सायां भङ्गस्य सुरक्षां फिक्सेटर इति विशेषयन्त्रेण भवति, यत् शरीरस्य बाह्यम् अस्ति । त्वचां मांसपेशिं च गच्छन्ति विशेषाणि अस्थिपेंचाः (सामान्यतया पिन इति उच्यन्ते) इत्यस्य उपयोगेन स्थिरकं क्षतिग्रस्तस्य अस्थिस्य सह सम्बद्धं भवति यत् यथा यथा स्वस्थं भवति तथा तथा सम्यक् संरेखणं भवति

बाह्यस्थिरीकारकः किं प्रयुक्तम् ?

भग्नानाम् अस्थिनां स्थिरीकरणं, संरेखणं च कर्तुं बाह्यनिश्चययन्त्रस्य उपयोगः भवितुं शक्यते । चिकित्साप्रक्रियायां अस्थिः इष्टस्थाने एव तिष्ठति इति सुनिश्चित्य यन्त्रं बाह्यरूपेण समायोजितुं शक्यते । एतत् यन्त्रं प्रायः बालकेषु, भङ्गस्य उपरि त्वचायाः क्षतिग्रस्तसमये च उपयुज्यते ।

बाह्यस्थिरीकारकः इत्यस्य के प्रकाराः ?

बाह्यस्थिरीकारकाः इत्यस्य मूलभूताः त्रयः प्रकाराः सन्ति : मानक-एकतल-निश्चयकः, रिंग-निश्चयकः, संकर-निश्चयकः च ।

आन्तरिकनिरोधाय प्रयुक्तानि असंख्यानि यन्त्राणि मोटेन कतिपयेषु प्रमुखेषु वर्गेषु विभक्ताः सन्ति : ताराः, पिनः, पेचः, प्लेट्, अन्तःमज्जा नखाः वा दण्डाः च

अस्थिविच्छेदनार्थं वा भङ्गनिश्चयार्थं वा यदा कदा स्टेपल्स्, क्लैम्प्स् च उपयुज्यन्ते । अनेककारणानां अस्थिदोषाणां चिकित्सायाम् स्वजनीय-अस्थि-कलमस्य, एलो-कलमस्य, अस्थि-कलमस्य विकल्पस्य च बहुधा उपयोगः भवति । संक्रमितभङ्गानाम् अपि च अस्थिसंक्रमणस्य चिकित्सायाः कृते प्रतिजीवकमणिः बहुधा उपयुज्यते ।

श्रोणिखण्ड बाह्यस्थिरीकारकः : एक व्यापक मार्गदर्शक

श्रोणिप्रदेशः एकः जटिलः संरचना अस्ति यः शरीरस्य उपरितनभागस्य समर्थनं करोति, प्रजनन-पाचन-अङ्गानाम् रक्षणं च करोति । श्रोणिभङ्गः तीव्रः भवितुम् अर्हति, तस्य परिणामेण महत्त्वपूर्णः रोगः, मृत्युः च भवति । श्रोणिभङ्गस्य अनेकचिकित्साविकल्पेषु श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः अन्यतमः अस्ति । अस्मिन् लेखे वयं श्रोणिखण्डस्य बाह्यस्थिरीकारकः , तस्य संकेताः, विरोधाभासाः, तकनीकाः, जटिलताः, परिणामाः च चर्चां कुर्मः ।

आमुख

आघातरोगिषु श्रोणिभङ्गः रोगस्य, मृत्युस्य च महत्त्वपूर्णं कारणं भवति । ते उच्चवेगदुर्घटनानां, ऊर्ध्वतः पतनस्य, न्यूनवेगस्य आघातस्य वा कारणेन भवितुम् अर्हन्ति । श्रोणिप्रदेशे बहुविधास्थिसंरचनायुक्ता जटिला शरीररचना भवति, भङ्गस्य परिणामेण महत्त्वपूर्णं विस्थापनं, अस्थिरता, रक्तस्रावः च भवितुम् अर्हन्ति श्रोणिभङ्गस्य अनेकचिकित्साविकल्पेषु श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः अन्यतमः अस्ति । ते श्रोणि-अस्थीनां स्थिरतां, समर्थनं, संरेखणं च ददति, तथा च शीघ्रं परिचालनं कर्तुं शक्नुवन्ति ।

संकेताः

श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः निम्नलिखित परिस्थितिषु सूचिताः सन्ति :

• विस्थापनेन वा अस्थिरता वा सह श्रोणिवलयविघटनम्

• मुक्त श्रोणि भंग

• विस्थापनेन सह अथवा क्षयेन सह एसिटेबुलरभङ्गाः

• सेक्रोइलियाकसन्धिसम्बद्धाः जटिलाः भङ्गाः

• शल्यक्रियां बाधन्ते ये सहचराः चोटाः

विरोधाभासाः

श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः निम्नलिखित परिस्थितिषु विरुद्धाः सन्ति।

• मृदु ऊतकस्य गम्भीरः चोटः संक्रमणः वा

• श्रोणि अस्थिरता या पर्याप्तरूपेण न्यूनीकर्तुं न शक्यते

• नाडीक्षतिः या नियन्त्रयितुं न शक्यते

• बाह्यनिरोधं बाधन्ते ये सहचराः चोटाः

तकनीक

श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकः मुख्यघटकद्वयं भवति- पिनः, संयोजकदण्डाः च । पिनः फ्लोरोस्कोपिक-मार्गदर्शने इलियाक-शिखायां तथा श्रोणिस्य सुप्रा-एसिटेबुलर-प्रदेशे प्रविष्टाः भवन्ति । अस्थिपृष्ठस्य लम्बवत्, न्यूरोवास्कुलरसंरचनानां न्यूनातिन्यूनं २ से.मी.दूरे च पिनः स्थापयितव्याः । ततः संयोजकदण्डाः पिनेषु संलग्नाः भवन्ति, इष्टं न्यूनीकरणं, संरेखणं च प्राप्तुं समायोजिताः भवन्ति । फ्लोरोस्कोपी इत्यस्य उपयोगेन शस्त्रक्रियान्तर्गतं न्यूनीकरणस्य मूल्याङ्कनं करणीयम्, आवश्यकतानुसारं समायोजनं च करणीयम् ।

जटिलताएँ

श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः अनेकजटिलताभिः सह सम्बद्धाः सन्ति, यथा-

• पिन पथ संक्रमण

• पिन शिथिलता वा भङ्गः वा

• दण्डप्रवासः विस्थापनं वा

• तंत्रिकासंवहनी चोट

• दबाव व्रण

• न्यूनीकरणस्य वा संरेखणस्य वा हानिः

• यौनविकारः

परिणामाः

श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः श्रोणिभङ्गं स्थिरीकर्तुं रोगीनां परिणामेषु सुधारं कर्तुं च प्रभावी इति दर्शितम् अस्ति । शीघ्रं परिचालनं भारं च प्राप्तुं शक्यते, यस्य परिणामेण आस्पतेः वासः न्यूनः भवति, वेदनानियन्त्रणं सुदृढं भवति, रोगस्य न्यूनता च भवति । परन्तु जटिलतायाः दरः अधिकः भवति, तथा च इष्टतमपरिणामान् प्राप्तुं सावधानीपूर्वकं रोगीचयनं, समुचितपिनस्थापनं, निकटनिरीक्षणं च अत्यावश्यकम्

निगमन

श्रोणिभङ्गस्य प्रबन्धने श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः बहुमूल्यं साधनम् अस्ति । ते स्थिरतां, समर्थनं, संरेखणं च ददति तथा च शीघ्रं परिचालनं अनुमन्यन्ते । इष्टतमपरिणामान् प्राप्तुं रोगीनां समुचितचयनं, सावधानीपूर्वकं पिनस्थापनं, निकटनिरीक्षणं च अत्यावश्यकम् ।

प्रश्नोत्तरी

1. श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकः इति किम् ? श्रोणिभङ्गयुक्तेषु रोगिषु श्रोणिस्य अस्थिषु स्थिरीकरणाय, संरेखणाय च प्रयुक्तं यन्त्रं श्रोणिः बाह्यस्थिरीकारकः

2. श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकः कथं निवेश्यते ? पिनः फ्लोरोस्कोपिक-मार्गदर्शने इलियाक-शिखायां तथा श्रोणिस्य सुप्रा-एसिटेबुलर-प्रदेशे प्रविष्टाः भवन्ति ।

3. श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकः कृते के संकेताः सन्ति ? श्रोणि बाह्यस्थिरीकारकाः विस्थापनेन वा अस्थिरता वा सह श्रोणिवलयविघटने, मुक्तश्रोणिभङ्गे, विस्थापनेन वा क्षयेन सह एसिटाबुलरभङ्गे, सैक्रोइलियाकसन्धिसम्बद्धजटिलभङ्गे, शल्यक्रियायाः बाधां जनयन्तः च सहचराः चोटाः च सूचिताः भवन्ति