द रिंग बाह्यस्थिरीकारकः : एकः व्यापकः मार्गदर्शकः
जटिलभङ्गानाम् अस्थिविकृतीनां च चिकित्सायां अस्थिरोगचिकित्सकाः प्रायः बाह्यनिरोधयन्त्राणां उपरि अवलम्बन्ते । बहुमुखी प्रभावी च बाह्यस्थिरीकारकाः मध्ये एकः वलयः बाह्यस्थिरीकारकः अस्ति । अस्मिन् यन्त्रे वृत्तवलयः, संयोजकदण्डाः, विविधाः पिनताराः च सन्ति येषां उपयोगेन भग्नानाम् अथवा विकृतानां अस्थिनां स्थाने धारणं भवति अस्मिन् लेखे वयं बाह्यस्थिरीकारकः रिंगस्य व्यापकं मार्गदर्शकं प्रदास्यामः, यत्र तस्य इतिहासः, प्रकाराः, अनुप्रयोगाः, सम्भाव्यजटिलताः च सन्ति ।
रिंग बाह्य निश्चय का इतिहास
बाह्यनिश्चयस्य अवधारणा प्राचीनकालात् आरभ्यते, यदा भग्नानाम् अङ्गानाम् स्थिरीकरणाय काष्ठधातुचर्मनिर्मितपट्टिकानां उपयोगः भवति स्म परन्तु २० शताब्द्याः आरम्भे एव प्रथमं वलयम् बाह्यस्थिरीकारकः जर्मन-शल्यचिकित्सकेन डॉ. गव्रिल् Ilizarov इत्यनेन विकसितम् । Ilizarov इत्यस्य आविष्कारः, यः Ilizarov यंत्रः इति प्रसिद्धः, जटिल-अस्थि-भङ्ग-विकृति-चिकित्सायां क्रान्तिं कृतवान्, ततः परं विश्वे अस्थिरोगचिकित्सकैः बहुधा स्वीकृतम्
वलयस्य शरीररचनाशास्त्रम् बाह्यस्थिरीकारकः
वलयः बाह्यस्थिरीकारकः अनेकाः घटकाः सन्ति, यथा वृत्तवलयः, संयोजकदण्डाः, पिन/ताराः च । वलयः प्रायः स्टेनलेस इस्पातेन अथवा टाइटेनियमेन निर्मिताः भवन्ति, तथा च भिन्न-भिन्न-शरीर-प्रदेशानां समायोजनाय विविध-आकार-आकारयोः उपलभ्यन्ते संयोजकदण्डाः अपि धातुनिर्मिताः भवन्ति, तेषां उपयोगेन वलयानां परस्परं संयोजनं भवति । पिनताराः च त्वचाद्वारा अस्थिमध्ये च प्रविष्टाः भवन्ति, येन भग्नस्य विकृतस्य वा अस्थिस्य स्थिरता, समर्थनं च प्राप्यते ।
वलयस्य प्रकाराः बाह्यनिर्धारणम्
वलयबाह्यनिश्चययन्त्राणां अनेकाः प्रकाराः सन्ति, प्रत्येकस्य स्वकीयः विशिष्टः डिजाइनः, अनुप्रयोगः च भवति । केचन सामान्यप्रकाराः सन्ति- १.
Ilizarov स्थिरकर्ता
Ilizarov फिक्सेटरः मूलवलयः बाह्यस्थिरीकारकः डॉ. गवरील् Ilizarov इत्यनेन विकसितः अस्ति । सूत्रितदण्डैः सम्बद्धैः वृत्तवलयैः युक्तं भवति, कृशतारैः अर्धपिनैः वा अस्थिसङ्गतम् । Ilizarov फिक्सेटर अत्यन्तं बहुमुखी अस्ति, तस्य उपयोगेन जटिलभङ्गः, अस्थिसंक्रमणं, अङ्गदीर्घतायाः विसंगतिः च इत्यादीनां विस्तृतपरिधिना अस्थिरोगस्य चिकित्सा कर्तुं शक्यते
टेलर स्थानिक फ्रेम
Taylor Spatial Frame इति आधुनिकं वलयम् बाह्यस्थिरीकारकः अस्ति यत् Ilizarov फिक्सेटरस्य सिद्धान्तान् सङ्गणकसहायकप्रौद्योगिक्या सह संयोजयति । अस्मिन् षट् समायोज्य-स्ट्रट्-युक्ताः सन्ति ये प्रत्येकं अन्ते वलयेन सह सम्बद्धाः सन्ति, अस्थि-विकृतिं वा दीर्घता-विसंगतिं वा सम्यक् कर्तुं त्रि-आयामेषु समायोजितुं शक्यन्ते टेलर-स्थानिक-चतुष्कोणः दीर्घ-अस्थि-जटिल-विकृतीनां, यथा नमनम् अथवा विवर्तनम् इत्यादीनां चिकित्सायाम् विशेषतया उपयोगी भवति ।
परिपत्र बाह्यस्थिरीकारकः
वृत्तीयः बाह्यस्थिरीकारकः Ilizarov निश्चयकस्य सरलतरं संस्करणं भवति, यत्र स्निग्धदण्डैः सम्बद्धाः वृत्तवलयः सन्ति । प्रायः पादस्य गुल्फस्य च भङ्गस्य, मृदु ऊतकस्य चोटस्य च स्थिरीकरणाय अस्य उपयोगः भवति ।
रिंग बाह्य निश्चय के अनुप्रयोग
बाह्यस्थिरीकारकः वलयस्य अस्थिरोगशल्यक्रियायां अनेकाः अनुप्रयोगाः सन्ति, यथा-
जटिलभङ्गानाम् उपचारः यस्य चिकित्सा पारम्परिक-कास्टिंग् अथवा प्लेटिङ्ग्-प्रविधिभिः कर्तुं न शक्यते ।
अस्थिविकृतीनां सुधारः, यथा अङ्गदीर्घतायाः विसंगतिः, कोणीयविकृतिः, घूर्णनविकृतिः वा ।
अस्थिसंक्रमणानां प्रबन्धनं, यथा अस्थिरोगः, स्थिरं निश्चयं प्रदातुं अस्थिपुनर्जन्मं च प्रवर्धयन् ।
क्षतिग्रस्तस्य अथवा नष्टस्य अस्थि ऊतकस्य पुनर्निर्माणं, विक्षेप अस्थिजननम् अथवा अस्थिपरिवहनम् इत्यादीनां तकनीकानां उपयोगेन ।
रिंग बाह्य निश्चय के संभावित जटिलताएँ
कस्यापि शल्यक्रियायाः इव रिंग बाह्यनिर्धारणं कतिपयान् जोखिमान् सम्भाव्यजटिलताश्च वहति । केचन सामान्यजटिलताः सन्ति- १.
पिन-स्थल-संक्रमणम् : बाह्य-निश्चये प्रयुक्ताः पिन-ताराः यदि सम्यक् न परिपालिताः भवन्ति अथवा पिन-परिसरस्य त्वचा चिडयति चेत् संक्रमणं जनयितुं शक्नुवन्ति
सन्धि-कठोरता : रिंग-बाह्य-निश्चयेन सह सम्बद्धं दीर्घकालं यावत् स्थिरीकरणं सन्धि-कठोरतायां गति-परिधिं च न्यूनीकर्तुं शक्नोति
तंत्रिकाक्षतिः : बाह्यनिर्धारणे प्रयुक्ताः पिनाः ताराः च यदि अत्यन्तं गभीरं प्रविष्टाः भवन्ति अथवा यदि ते तंत्रिकाभिः सह प्रत्यक्षसम्पर्कं कुर्वन्ति तर्हि तंत्रिकाक्षतिं कर्तुं शक्नुवन्ति
हार्डवेयरविफलता : बाह्यनिर्धारणे प्रयुक्ताः वलयः, दण्डाः, पिनाः, ताराः च भग्नाः वा विस्थापिताः वा भवितुम् अर्हन्ति, येन स्थिरतायाः हानिः भवति, प्रक्रियायाः सम्भाव्यविफलता च भवति
जटिलतानां जोखिमं न्यूनीकर्तुं रिंग बाह्यनिर्धारणं कुर्वतां रोगिणां कृते महत्त्वपूर्णं यत् ते यन्त्रस्य परिचर्यायै, परिपालनाय च स्वस्य शल्यचिकित्सकस्य निर्देशानां निकटतया अनुसरणं कुर्वन्ति, यत्र समुचितपिनस्थलस्वच्छता, नियमितरूपेण अनुवर्तननियुक्तिः च सन्ति
निगमन
वलयः बाह्यस्थिरीकारकः जटिलभङ्गानाम्, अस्थिविकृतीनां, अन्येषां अस्थिरोगाणां च चिकित्सायाम् अत्यन्तं प्रभावी बहुमुखी च यन्त्रम् अस्ति अस्य अद्वितीयः डिजाइनः, अनेकाः अनुप्रयोगाः च अस्य अस्थिरोगचिकित्सकस्य साधनपुस्तिकायां अत्यावश्यकं साधनं कृतवन्तः । परन्तु कस्यापि शल्यक्रियायाः इव रिंगबाह्यनिर्धारणं कतिपयान् जोखिमान् सम्भाव्यजटिलताश्च वहति, येषां समुचितपरिचर्याद्वारा कुशलेन अस्थिरोगचिकित्सकेन सह निकटतया अनुवर्तनेन च न्यूनीकर्तुं शक्यते
प्रश्नोत्तरी
रिंग बाह्यनिर्धारणात् पुनः प्राप्तुं कियत्कालं भवति ? पुनर्प्राप्तेः दीर्घता चिकित्सा क्रियमाणायाः स्थितिः प्रकारस्य तीव्रता च, तथैव रोगी समग्रस्वास्थ्यस्य, शस्त्रक्रियापश्चात् परिचर्यानिर्देशानां अनुपालनस्य च उपरि निर्भरं भवति केषाञ्चन रोगिणां सामान्यक्रियासु प्रत्यागन्तुं पूर्वं कतिपयान् मासान् स्थिरीकरणस्य पुनर्वासस्य च आवश्यकता भवितुम् अर्हति ।
किं वलयस्य बाह्यनिश्चयः कष्टप्रदः अस्ति ? पिन-तारयोः निवेशनेन किञ्चित् असुविधा वा वेदना वा भवितुम् अर्हति, यत् प्रायः वेदना-औषधेन अथवा स्थानीय-संज्ञाहरणं वा प्रबन्धनं कर्तुं शक्यते । स्थिरीकरणकाले रोगिणः अपि किञ्चित् असुविधां वा कठोरता वा अनुभवितुं शक्नुवन्ति, परन्तु यथा यथा अस्थिः स्वस्थः भवति तथा पुनर्वासः प्रगच्छति तथा तथा एतत् सामान्यतया सुधरति
बालरोगिणां कृते रिंग बाह्यनिर्धारणस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते वा ? आम्, जटिलभङ्गयुक्तानां वा विकृतियुक्तानां बालरोगिणां कृते रिंगबाह्यनिर्धारणस्य उपयोगः कर्तुं शक्यते । परन्तु प्रभावितस्य अङ्गस्य समुचितवृद्धिः विकासश्च सुनिश्चित्य, तथैव पिनस्थलसंक्रमणं वा वृद्धिप्लेट्क्षतिः इत्यादीनां जटिलतानां जोखिमं न्यूनीकर्तुं विशेषसावधानी करणीयम्
वलयस्य बाह्यस्थिरीकारकः कियत्कालं यावत् स्थाने भवितुं आवश्यकम् ? बाह्यस्थिरीकारकः इत्यस्य स्थाने यावत् समयः आवश्यकः सः चिकित्सा क्रियमाणस्य स्थितिः प्रकारस्य तीव्रता च, तथैव चिकित्सायाः प्रति रोगी व्यक्तिगतप्रतिक्रियायाः उपरि निर्भरं भवति केषुचित् सन्दर्भेषु बाह्यस्थिरीकारकः कतिपयान् मासान् वा एकवर्षपर्यन्तं वा स्थाने भवितुं आवश्यकता भवेत् ।
किं अहं रिंग बाह्यनिर्धारणानन्तरं सामान्यक्रियासु पुनः आगन्तुं शक्नोमि? अधिकांशतया बाह्यस्थिरीकारकः इत्यस्य निष्कासनानन्तरं अस्थिस्य चिकित्सायाः अनन्तरं रोगिणः सामान्यक्रियासु पुनः आगन्तुं समर्थाः भवन्ति । परन्तु एतत् चिकित्सा क्रियमाणस्य स्थितिः प्रकारस्य तीव्रता च, तथैव चिकित्सायाः प्रति रोगी व्यक्तिगतप्रतिक्रियायाः उपरि निर्भरं भवितुम् अर्हति । भवतः शल्यचिकित्सकः विशिष्टक्रियाकलापानाम् पुनः आरम्भार्थं समुचितसमयरेखायाः मार्गदर्शनं दातुं शक्नोति ।
