जानुसन्धि बाह्यस्थिरीकारकः : एकः अवलोकनः
जानुसन्धिः मानवशरीरे जटिलतमसन्धिषु अन्यतमः अस्ति । सः बृहत्तमः सन्धिः अस्ति, ऊरु-अस्थिम् (femur) शिन-अस्थि (tibia) इत्यनेन सह संयोजयति । जानुसन्धिस्य चोटः सामान्यः भवति, लघुमोचात् आरभ्य तीव्रस्नायुबन्धस्य अश्रुपातः अथवा भङ्गः यावत् भवितुम् अर्हति । केषुचित् सन्दर्भेषु जानुसन्धिस्थिरीकरणाय, चिकित्सायाम् अपि शल्यक्रिया आवश्यकी भवति । जानुसन्धिक्षतस्य चिकित्सायां प्रयुक्तासु शल्यक्रियासु एकः बाह्यनिर्धारणविधिः अस्ति । अस्मिन् लेखे जानुसन्धि बाह्यस्थिरीकारकाः इत्यस्य अवलोकनं भविष्यति, यत्र तेषां प्रकाराः, संकेताः, लाभाः च सन्ति ।
जानुसन्धिः बाह्यस्थिरीकारकः इति किम् ?
जानुसन्धिः बाह्यस्थिरीकारकः इति शल्यक्रियायन्त्रं जानुसन्धिस्थिरीकरणाय, चोटस्य अथवा शल्यक्रियायाः अनन्तरं चिकित्सां प्रवर्तयितुं प्रयुक्तम् । अस्थियां पिनैः तारैः वा निहितं दण्डैः स्तम्भैः वा सम्बद्धं बाह्ययन्त्रम् । स्थिरकः अस्थिः सम्यक् स्थाने धारयति, येन तेषां सम्यक् चिकित्सा भवति ।
जानुसन्धि के प्रकार बाह्यस्थिरीकारकाः
जानुसन्धिः द्विविधः बाह्यस्थिरीकारकाः : १.
परिपत्र बाह्यस्थिरीकारकः
वृत्तं बाह्यस्थिरीकारकः तारैः पिनैः वा अस्थिसक्तैः वलयैः भवति । वलयः दण्डैः वा स्तम्भैः वा सम्बद्धाः भवन्ति, येन अङ्गस्य परितः वृत्ताकारः भवति । अस्थिनां स्थितिं नियन्त्रयितुं, सन्धिस्य गतिं च अनुमन्यते इति फ्रेमं समायोजयितुं शक्यते ।
एकपक्षीय बाह्यस्थिरीकारकः
एकपक्षीयं बाह्यस्थिरीकारकः अस्थिस्य एकस्मिन् पार्श्वे पिनैः पेचैः वा निहितं यन्त्रम् । अस्थिस्य परः पार्श्वे न नियतः भवति, येन सन्धिस्य नियन्त्रितगतिः भवति । एषः प्रकारः स्थिरकः वृत्ताकारस्य अपेक्षया न्यूनः आक्रामकः भवति, प्रायः न्यूनाधिकक्षतयोः कृते तस्य उपयोगः भवति ।
जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणस्य संकेताः
जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणं विविधक्षतिषु, स्थितिषु च सूचितं भवति, यथा-
भग्नाः
जानुसन्धिभङ्गस्य चिकित्सा बाह्यनिर्धारणेन कर्तुं शक्यते । स्थिरकः अस्थिः चिकित्सां कुर्वन् सम्यक् स्थाने धारयति ।
विक्षेपाः
जानुसन्धिविक्षेपस्य चिकित्सा बाह्यनिश्चयेन अपि कर्तुं शक्यते । स्थिरकः अस्थिषु सम्यक् स्थाने धारयति, यदा स्नायुबन्धाः, कण्डराः च स्वस्थाः भवन्ति ।
स्नायुबन्धन चोट
स्नायुबन्धस्य चोटः, यथा पूर्वक्रूसियट् लिगामेण्ट् (ACL) अश्रुपातः, बाह्यनिर्धारणेन चिकित्सा कर्तुं शक्यते । स्थिरकः अस्थिषु सम्यक् स्थाने धारयति, यदा स्नायुबन्धः चिकित्सां करोति ।
अस्थिविच्छेदन
अस्थिच्छेदनं, यत् शल्यक्रिया अस्ति, येषु अस्थिच्छेदनं, पुनः आकारः च भवति, तस्य चिकित्सा बाह्यनिर्धारणेन कर्तुं शक्यते । स्थिरकः अस्थिः चिकित्सां कुर्वन् सम्यक् स्थाने धारयति ।
संक्रमणानि
केषुचित् सन्दर्भेषु जानुसन्धिसंक्रमणस्य चिकित्सा बाह्यनिर्धारणेन कर्तुं शक्यते । स्थिरकर्ता संक्रमणस्य सम्यक् निष्कासनं कर्तुं शक्नोति तथा च सन्धिस्य अधिकं क्षतिं निवारयति ।
जानुसन्धि बाह्य निश्चय के लाभ
जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणेन अन्येषां शल्यक्रियाविधिनाम् अपेक्षया अनेकाः लाभाः प्राप्यन्ते, यथा-
न्यूनतम आक्रामक
बाह्यनिर्धारणं न्यूनतमाक्रान्तप्रविधिः अस्ति यस्य कृते ऊतकानाम् बृहत् चीरस्य वा विस्तृतविच्छेदनस्य वा आवश्यकता नास्ति ।
अनुकूलनीयम्
बाह्यनिर्धारणयन्त्राणि रोगी विशिष्टक्षतिं शरीररचना च अनुकूलतया अनुकूलितं कर्तुं शक्यन्ते ।
समायोज्यम्
अस्थिस्थानस्य नियन्त्रणार्थं, सन्धिस्य नियन्त्रितगतिः च भवितुं बाह्यनिरोधयन्त्राणि समायोजयितुं शक्यन्ते ।
प्रारम्भिक परिचालन
बाह्यनिर्धारणेन सन्धिस्य शीघ्रं परिचालनं भवति, यत् शीघ्रं चिकित्सां प्रवर्धयितुं शक्नोति, सन्धिस्य कठोरताम् अपि निवारयितुं शक्नोति ।
जटिलतायाः जोखिमः न्यूनः भवति
अन्येषां शल्यक्रियाविधिनाम् अपेक्षया बाह्यनिर्धारणस्य जटिलतायाः जोखिमः न्यूनः भवति ।
निगमन
जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणं जानुसन्धिस्थिरीकरणाय चोटस्य अथवा शल्यक्रियायाः अनन्तरं चिकित्सां प्रवर्धयितुं बहुमूल्यं शल्यक्रियाप्रविधिः अस्ति अन्येषां शल्यक्रियाविधिषु अस्य अनेकाः लाभाः प्राप्यन्ते, यथा न्यूनतम-आक्रामक-शल्यक्रिया, सन्धिस्य शीघ्रं परिचालनं, जटिलतानां जोखिमः न्यूनीकृतः च जानुसन्धिक्षतेः कृते बाह्यस्थिरीकारकाः द्वौ प्रकारौ प्रयुज्यते - वृत्तीयः बाह्यस्थिरीकारकः एकपक्षीयः बाह्यस्थिरीकारकः च । जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणस्य संकेताः भङ्गः, विक्षेपः, स्नायुबन्धस्य चोटः, अस्थिविच्छेदनं, संक्रमणं च सन्ति ।
निष्कर्षतः जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणं जानुसन्धिस्य चोटस्य चिकित्सायाम् एकः प्रभावी शल्यक्रियाविधिः अस्ति । एतत् सम्यक् चिकित्सां कर्तुं शक्नोति तथा च सन्धिस्य शीघ्रं परिचालनं प्रवर्धयति, येन शीघ्रं पुनर्प्राप्तिः भवति, जटिलतानां जोखिमः न्यूनीकरोति च । यदि भवान् जानुसन्धिस्य चोटं प्राप्नोति तर्हि योग्यस्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा सह स्वस्य चिकित्साविकल्पानां विषये चर्चां कर्तुं महत्त्वपूर्णं यत् जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणं भवतः कृते योग्यं वा इति निर्धारयितुं शक्यते।
प्रश्नोत्तरी
जानुसन्धिस्य बाह्यनिश्चयः कष्टप्रदः अस्ति वा ?
उत्तरम् : शल्यक्रियायाः अनन्तरं रोगिणः किञ्चित् असुविधां अनुभवितुं शक्नुवन्ति, परन्तु स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा निर्धारितौषधैः वेदनायाः प्रबन्धनं कर्तुं शक्यते।
जानुसन्धिबाह्यनिश्चयशल्यक्रियायाः पुनः स्वस्थतायै कियत्कालं भवति ?
उत्तरम् : चोटस्य तीव्रतायां रोगी समग्रस्वास्थ्यस्य च आधारेण पुनर्प्राप्तिसमयः भिद्यते। पूर्णतया स्वस्थतां प्राप्तुं कतिपयान् सप्ताहान् मासान् वा यावत् समयः भवितुं शक्नोति ।
जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणस्य उपयोगः सर्वप्रकारस्य जानुसन्धिक्षतस्य कृते कर्तुं शक्यते वा ?
उत्तरम् : न, जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणं विशिष्टप्रकारस्य चोटस्य स्थितियाश्च कृते सूचितं भवति, यथा स्वास्थ्यसेवाप्रदातृणा निर्धारितम्।
जानुसन्धिस्य बाह्यनिर्धारणशल्यक्रियायाः किमपि जोखिमाः सन्ति वा ?
उत्तरम् : यथा कस्यापि शल्यक्रियायाः, जानुसन्धिबाह्यनिर्धारणशल्यक्रियायाः जोखिमाः सन्ति, यथा संक्रमणं, तंत्रिकाक्षतिः, रक्तस्य थक्का च
जानुसन्धिशल्यक्रियायाः अनन्तरं बाह्यस्थिरीकारकः कियत्कालं धार्यते ?
उत्तरम् : बाह्यस्थिरीकारकः धारणस्य दीर्घता चोटस्य तीव्रतायां रोगीनां पुनर्प्राप्तिप्रगतेः च आधारेण भिद्यते। भवतः स्वास्थ्यसेवाप्रदाता निर्धारयिष्यति यत् कदा फिक्सेटरं निष्कासयितुं शक्यते।
